Czym są służebności osobiste?

Służebność osobista różni się od służebności gruntowej tym, że ta pierwsza przysługuje oznaczonej osobie fizycznej. Z kolei służebność gruntowa przysługuje każdoczesnemu właścicielowi oznaczonej nieruchomości bez względu na to, czy jest to osoba fizyczna, czy prawna. Natomiast służebność przesyłu przysługuje przedsiębiorcy zamierzającemu wybudować lub którego własnością są urządzenia, o których mowa w art. 49 § 1 Kodeksu cywilnego (służące do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz inne urządzenia podobne). Zobowiązanym ze służebności osobistej jest każdoczesny właściciel nieruchomości obciążonej.

Podobnie jak w przypadku służebności gruntowej przedmiotem służebności osobistej są tylko nieruchomości. Jednak w konstrukcji służebności osobistej występuje tylko nieruchomość służebna. Nie ma natomiast nieruchomości władnącej.

Przedmiotem służebności osobistej mogą być tylko nieruchomości. Między służebnością gruntową a osobistą zachodzi wiele podobieństw. Służebność osobista polega bowiem na obciążeniu nieruchomości na rzecz oznaczonej osoby fizycznej prawem, którego treść odpowiada służebności gruntowej. Inna jest natomiast funkcja obu rodzajów służebności. Służebność gruntową ustanawia się w celu zwiększenia użyteczności nieruchomości władnącej kosztem nieruchomości obciążonej. Służebność osobista ma natomiast na celu zaspokajanie osobistych potrzeb osoby fizycznej.

Z reguły służebność osobista powstaje w drodze czynności prawnej między właścicielem nieruchomości obciążonej a osobą uprawnioną (np. w drodze umowy). Może także powstać na mocy orzeczenia sądowego.

Służebność osobista dzieli się na służebność czynną i bierną. Najczęściej mamy do czynienia z tą drugą służebnością. Polega ona na przyznaniu oznaczonej osobie fizycznej uprawnienia do korzystania z cudzej nieruchomości. Przykładem może być służebność mieszkania. Służebność osobista może także polegać na zobowiązaniu właściciela nieruchomości obciążonej do niewykonywania określonych uprawnień, które ma wobec swojej lub innej nieruchomości na podstawie przepisów o treści i wykonywaniu prawa własności. Podmiotami tego stosunku prawnego są jednak właściciel nieruchomości obciążonej oraz oznaczona z imienia i nazwiska osoba fizyczna. 

Do służebności osobistych stosuje się odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych. Należy jednak uwzględniać przepisy rozdziału o służebnościach osobistych, a więc przepisy art. 296-305 Kodeksu cywilnego. Odesłanie to nie dotyczy wszystkich przepisów regulujących służebności gruntowe. Nie dotyczy ono przepisów związanych z gruntami (wyjątkiem jest służebność drogi koniecznej ustanowionej dla posiadacza samoistnego gruntu) oraz tych, których materię uregulowano inaczej. Odesłanie to nie dotyczy także art. 286 Kodeksu cywilnego odnoszącego się do rolniczych spółdzielni produkcyjnych.

Mimo, iż wszystkie służebności są niezbywalne, Kodeks cywilny stanowi tak tylko w przypadku służebności osobistych (art. 300 Kodeksu cywilnego). Przy służebnościach mieszkania strony mogą jednak uzgodnić, że w razie śmierci uprawnionego służebność mieszkania będzie przysługiwać jego dzieciom, rodzicom i małżonkowi.

Przepis art. 300 Kodeksu cywilnego przewiduje także zakaz przenoszenia uprawnienia do wykonywania służebności osobistych. Z zakazu tego wynika, że mogą one być wykonywane tylko osobiście przez uprawnionego. Wyjątkiem jest służebność mieszkania. Uprawniony może bowiem przyjąć na mieszkanie wymienione w tym przepisie osoby. Oznacza to, że będą one współwykonywały przysługujące uprawnionemu prawo służebności mieszkania.

To, że służebności osobiste są niezbywalne nie oznacza, że nie wolno zmieniać treści tych praw. Strony mogą bowiem zmienić treść w drodze umowy. Zmiana treści może także nastąpić na mocy orzeczenia sądowego wydanego na tych samych zasadach co przy służebnościach gruntowych, a nawet w drodze decyzji administracyjnej o wywłaszczeniu.