Jednym z rodzajów służebności osobistych jest służebność mieszkania. Polega ona na uprawnieniu osoby fizycznej do korzystania z budynku lub jego części znajdującego się na cudzej nieruchomości. Jest to wyjątek od zasady, że uprawnienie do wykonywania służebności osobistych nie może być przeniesione na inną osobę.
Mający służebność mieszkania może przyjąć na mieszkanie małżonka oraz małoletnie dzieci, jak również inne osoby, jeśli są przez niego utrzymywane albo potrzebne przy prowadzeniu gospodarstwa domowego. Dzieci przyjęte jako małoletnie mogą pozostać w mieszkaniu także po uzyskaniu pełnoletności (art. 301 § 1 Kodeksu cywilnego). Regulacja ta różni się od służebności osobistych, które ustanawia się w celu zaspokojenia osobistych potrzeb uprawnionego.
Mający służebność mieszkania może uzgodnić z właścicielem nieruchomości obciążonej, że po śmierci uprawnionego służebność mieszkania będzie przysługiwać jego dzieciom, rodzicom i małżonkowi (art. 301 § 2 Kodeksu cywilnego).
Motywem wprowadzenia służebności mieszkania były względy społeczne i ochrona rodziny, a zwłaszcza umożliwienie realizacji obowiązku rodziców wobec małoletnich dzieci.
Osoba uprawniona ze służebności mieszkania poza częścią budynku przyznaną na jego mieszkanie może również korzystać z pomieszczeń i urządzeń przeznaczonych do wspólnego użytku mieszkańców budynku (art. 302 § 1 Kodeksu cywilnego). Uprawnienia przyznane mającemu służebność mieszkania do korzystania z przedmiotu służebności są tak szerokie, że treść tej służebności jest podobna do treści użytkowania.
W służebności mieszkania oprócz elementów prawa rzeczowego są także elementy prawa zobowiązań. Zazwyczaj występują one przy obowiązku utrzymania urządzeń potrzebnych do wykonywania służebności. W szczególności dotyczą one ponoszenia kosztów eksploatacji i napraw budynku, a także ponoszenia innych ciężarów. Osoba mająca służebność mieszkania powinna odpowiednio uczestniczyć w tych kosztach stosownie do zajmowanej powierzchni budynku.
Przepis art. 302 § 2 Kodeksu cywilnego nakazuje do wzajemnych stosunków między mającym służebność mieszkania a właścicielem nieruchomości obciążonej stosować odpowiednio przepisy o użytkowaniu przez osoby fizyczne, a więc art. 256-262, 266-270 Kodeksu cywilnego. Uprawniony ze służebności obowiązany jest m.in.:
- zachować substancję rzeczy oraz jej dotychczasowe przeznaczenie (art. 267 Kodeksu cywilnego);
- dokonywać nakładów związanych tylko ze zwykłym korzystaniem z mieszkania,
- zawiadomić właściciela o potrzebie innych nakładów (art. 260 Kodeksu cywilnego).
Ponadto uprawniony ze służebności może zakładać w pomieszczeniach nowe urządzenia w takich granicach jak najemca (art. 268 Kodeksu cywilnego). Po wygaśnięciu prawa przedmiot służebności należy zwrócić właścicielowi w takim stanie, w jakim powinien się znajdować zgodnie z zasadami prawidłowej gospodarki (art. 262 w zw. z art. 256 Kodeksu cywilnego). Wzajemne rozliczenia między mającym służebność mieszkania a właścicielem nieruchomości obciążonej na mocy umowy mogą jednak być ukształtowane inaczej.
Roszczenia właściciela nieruchomości obciążonej przeciwko osobie mającej służebność mieszkania o naprawienie szkody z powodu pogorszenia rzeczy albo o zwrot nakładów na rzecz, a także roszczenie mającego służebność przeciwko właścicielowi o zwrot nakładów przedawniają się z upływem terminów określonych w art. 118 Kodeksu cywilnego (10 lub 3 lat).