Ustanowienie służebności gruntowej jako rozporządzenie nieruchomością
Źródłem uprawnienia do obciążenia nieruchomości przez ustanowienie służebności gruntowej jest własność. Służebność może zostać ustanowiona w wyniku zawarcia umowy z jej właścicielem, a wyjątkowo także na mocy orzeczenia sądu, decyzji administracyjnej, czy też w drodze zasiedzenia. Jeśli właścicielem nieruchomości, która ma zostać obciążona jest osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych ważność czynności zmierzającej do ustanowienia służebności zależy od zgody jej przedstawiciela ustawowego.
Uprawnienie do ustanowienia służebności gruntowej
Do ustanowienia służebności gruntowej obciążającej nieruchomość uprawniony jest jedynie właściciel nieruchomości obciążanej.
Zgodnie z zasadą przewidzianą jeszcze w prawie rzymskim nie może istnieć jakakolwiek służebność na służebności gruntowej. Służebność ta jako część składowa nieruchomości władnącej nie może być bowiem przedmiotem jakichkolwiek praw rzeczowych. Zatem uprawniony z tytułu służebności gruntowej nie może ustanowić na tej służebności jakiejkolwiek innej służebności. Czynność prawna, która ma na celu ustanowienie jakiejkolwiek służebności na służebności gruntowej jest bezwzględnie nieważna jako naruszająca zakaz wynikający z art. 47 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem część składowa rzeczy nie może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych.
Nieruchomość może zostać obciążona służebnością gruntową tylko na rzecz właściciela lub użytkownika wieczystego innej nieruchomości (art. 285 § 1 Kodeksu cywilnego). Współwłaściciel nie może więc ustanowić służebności gruntowej na rzecz któregokolwiek ze współwłaścicieli lub pozostałych współwłaścicieli nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności.
Brak uprawnienia do ustanowienia tzw. służebności właściciela
Niedopuszczalne jest obciążenie służebnością jednej nieruchomości na rzecz innej, jeśli obie są własnością tego samego podmiotu prawa cywilnego. Dopuszczalne jest jednak obciążenie służebnością gruntową nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności na rzecz właściciela innej nieruchomości, który jest jednym ze współwłaścicieli nieruchomości obciążonej.
Konstrukcja tzw. służebności właściciela ma zastosowanie tylko w sytuacji, gdy jeden podmiot jest właścicielem nieruchomości władnącej i służebnej. Zatem gdyby jej ustanowienie było możliwe, to musiałoby nastąpić w wyniku dokonania jednostronnej czynności prawnej. W takich sytuacjach nie ma podmiotu, który mógłby złożyć drugie oświadczenie woli składające się na umowę o ustanowieniu służebności.
Ustanowienie służebności gruntowej z zastrzeżeniem warunku lub terminu
Do ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości nie stosuje się przepisów o niedopuszczalności warunku lub terminu. Zatem służebność gruntowa może zostać ustanowiona pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu.
Warunkiem jest zawarte w treści czynności prawnej zastrzeżenie uzależniające powstanie lub ustanie stosunku prawnego od przyszłego i niepewnego zdarzenia. Zdarzenie przyszłe jest niepewne wtedy, gdy strony nie mają wpływu na jego ziszczenie się (np. klęska żywiołowa, wypadek), a także, gdy od decyzji jednej lub obu stron zależy jego spełnienie się.
Forma ustanowienia służebności gruntowej na nieruchomości
Służebność gruntowa mająca obciążać nieruchomość powstaje z dniem zawarcia umowy przez właściciela nieruchomości obciążanej z właścicielem nieruchomości władnącej we właściwej formie. Forma aktu notarialnego potrzebna jest tylko dla oświadczenia woli właściciela nieruchomości obciążanej. Oświadczenie właściciela nieruchomości władnącej o tym, że nabywa służebność gruntową może być złożone w jakiejkolwiek formie. To, czy oświadczenie woli właściciela nieruchomości władnącej jest objęte dokumentem sporządzonym w szczególnej formie nie ma znaczenia dla powstania służebności gruntowej obciążającej nieruchomość niezależnie od tego, czy służebność ma być wpisana do księgi wieczystej. Do wpisu ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości wystarcza dokument obejmujący oświadczenie właściciela nieruchomości obciążonej o ustanowieniu tego prawa (art. 32 ust. 1 KWU).
Forma ustanowienia służebności gruntowej na użytkowaniu wieczystym
Aby ustanowić służebność gruntową na użytkowaniu wieczystym użytkownik wieczysty zawsze musi złożyć oświadczenie woli w formie aktu notarialnego. Służebność gruntowa obciążająca użytkowanie wieczyste musi być wpisana w księdze wieczystej. Wpisu do księgi wieczystej wymaga także przeniesienie użytkowania wieczystego.
Zasiedzenie służebności gruntowej
Służebność gruntowa może także powstać w wyniku jej zasiedzenia (art. 292 Kodeksu cywilnego). Zasiedzenie to sposób nabycia określonego prawa wskutek upływu czasu. Jego funkcją jest uzgodnienie stanu prawnego i stanu posiadania.
Zasiedzenie może prowadzić do nabycia tylko takich służebności, które mogą powstać zgodnie ze stanem prawnym jaki obowiązuje w dacie upływu terminu zasiedzenia.